Niets doen is soms beter dan managen

Samenlevingsvraagstukken zijn niet te managen, zoals je een piano niet met de afstandsbediening uit krijgt.

In onze woonkamer staat een piano. Net zoals andere pianobezitters speel ik er te weinig op. Als ik er op speel, is de kans groot dat Bach op de lessenaar staat. Bachs muziek relativeert, zet je met beide benen op de grond, doet je beseffen dat er meer is tussen hemel en aarde. Hoewel Bach in zijn muziek de zonde en genade diep heeft gepeild, zijn diens stukken genadeloos: blijven oefenen, met aandacht de noten bestuderen. Repetitio.

Onlangs had ik buren op bezoek. Zij kunnen, als ze goed luisteren, onze piano horen. Geen last van, heet het dan. Ze vertelden dat ze onlangs aan tafel gingen om te eten. Een van hen pakte de afstandsbediening van de muziekinstallatie om het geluid uit te zetten. Dat leek niet te werken: de muziek stopte niet. Zal aan de batterijen liggen, dachten ze, en de afstandsbediening werd al opengemaakt, toen ze zich realiseerden: het is de piano van verderop! Logisch dat de afstandsbediening niet werkt!

Ik zag een parallel met samenlevingsvraagstukken. Vaak grijpen instanties en politici naar de afstandsbediening. Doet er zich iets voor? Hup, pak snel de afstandsbediening erbij! De veelheid aan knopjes impliceert een omvangrijk instrumentarium aan interventies, aanpakken en oplossingsrichtingen. Nog een denksprong en we zijn bij de Zwitserse filosoof Rolf Dobelli (1966). In De kunst van het heldere denken wijst hij op het gevaar van de action bias. Kort gezegd: het gevaar van iets doen, terwijl nietsdoen ook een optie is. In het voetbal bezondigen keepers zich hieraan, aldus Dobelli. Het is statistisch gezien beter om als keeper te blijven staan in het midden van het doel, en dus niet demonstratief naar links of rechts te duiken. Volgens Dobelli komt het ook bij artsen voor: ze schrijven liever een medicijn voor, dan dat ze niets voorschrijven. ‘De samenleving geeft de voorkeur aan handelen zonder nadenken boven zinvol afwachten’, provoceert Dobelli.

Hoe vaak zien we in de samenleving een incident – neem het ongeluk met de Stint in Oss (20 september 2018) of de ontsnapping van een tbs’er – waarna politici naar de afstandsbediening grijpen. Spoeddebat, Kamervragen, talkshows, opinieartikelen, manifesten: een breed repertoire wordt uit de kast getrokken. Dit mag nooit meer gebeuren, dit moet anders, wij gaan ervoor zorgen dat…

Zinvol afwachten

Piano’s hebben geen afstandsbediening – echte piano’s althans. Het is een zinloze exercitie om met de afstandsbediening invloed uit te oefenen op het instrument. Zo zijn ook veel samenlevingsvraagstukken niet vanuit de cockpit in Den Haag te managen. Mensen zijn niet te managen. Helaas dringt deze managementtaal toch de sector zorg en welzijn binnen. Neem een casemanager dementie. Alsof iemand een case is die gemanaged moet worden. Maakbaarheidsdenken ligt op de loer: door iets te doen, hebben we invloed en kunnen we de wereld naar onze hand zetten. De vraag is of dat zo is. Begrijpen wij hoe mensen in elkaar zitten? Waarom handelen mensen soms irrationeel? Hebben wij grip op complexe processen, zoals de Brexit of klimaatverandering?

Ik ben niet pessimistisch over de menselijke vermogens – met kerkvader Augustinus stem ik in dat wij begiftigd zijn met het vermogen opnieuw te beginnen. Ik denk dat we ook iets van Augustinus kunnen leren als het gaat om de afstandsbediening en onze invloed op het grote geheel. In een boek waarin hij over de Schepping nadenkt, merkt hij op: ‘Stel, er komt een leek de werkplaats van een vakman binnen. Dan treft hij daar veel gereedschap aan waarvan hij niet weet waarvoor het dient. En als hij erg dom is denkt hij dat die gereedschappen overbodig zijn. Als hij dan ook nog op een onbewaakt ogenblik in een oven valt of zich verwondt aan een scherp stuk ijzer dat hij verkeerd beetpakt, dan denkt hij dat er in die ruimte veel verderfelijke en schadelijke dingen rondslingeren. Maar de vakman weet waar ze voor dienen en daarom lacht hij om de dwaasheid van die man. En zonder aandacht te schenken aan die domme opmerkingen gaat hij verder met zijn werk.’

De samenleving als atelier: wie is de werkman en wie de leek? Augustinus legt de vinger bij een belangrijke notie: het is belangrijk dat we onze plek kennen. Dat kan dus ook betekenen dat je soms je mond houdt, juist als politicus, omdat je invloedssfeer beperkt is en omdat er veelal geen afstandsbediening voorhanden is.