Filosofie voor beginners

Inleiding [1] t.g.v. boekpresentatie 'Grote denkers over grote dingen', 1 oktober 2018.

In een klooster, dames en heren, is alles even belangrijk, aldus Benedictus van Nursia. Benedictus van Nursia leefde ergens in de eerste eeuwen na Christus en is bekend geworden als een stichter van een invloedrijke kloosterorde.

Het klooster dat hij stichtte moest natuurlijk goed georganiseerd zijn. Een klooster is tenslotte een soort bedrijf. Daartoe schreef hij een Regel. De Regel van Benedictus. Wij zouden zeggen: een huisstijlhandboek, of zo je wilt: een Code Goed Bestuur. In die Regel beschrijft hij minutieus hoe het klooster gerund moet worden. Benedictus komt over als een strenge, doch barmhartige docent.

In de Regel passeert van alles de revue: hoelang er geslapen mag worden, de wijze waarop gegeten wordt en met welke werkzaamheden monniken zich wel en niet bezig dienen te houden. Wat zou er in een klooster allemaal gedaan moeten worden? Monniken en nonnen leiden toch een ingetogen en teruggetrokken leven in godvruchtige meditatie? Niets daarvan. Er wordt gewerkt, het eten moet worden klaargemaakt in de keuken, in de nooddruft der armen moet worden voorzien. Zelfs in een klooster komt het leven je niet aanwaaien. En dan zijn daar natuurlijk de heilige werkzaamheden die betrekking hebben op de dienst aan God. Nu zou je verwachten: vooral die gewijde werkzaamheden zijn belangrijk. Dat staat hoger dan bijvoorbeeld de vloer dweilen in de keuken. Zou je denken.

Wij denken inderdaad zo. Denken…. Bij ons staat de functie van directeur hoger aangeschreven dan die van schoonmaker. Het werk van een vuilnisman, nee, dan liever beleidsmedewerker. Onze samenleving gedijt bij hiërarchie, de beweging van zelfsturing ten spijt. Positie. Invloed. Aanzien. Dat zijn begrippen waar je mee thuis kunt komen.

Niets daarvan bij Benedictus. Benedictus legt een zeldzame nivellering aan de dag. Het werk in het heiligdom, zo schrijft hij, is even belangrijk als het werk in de keuken.[2] Met dezelfde passie als waarmee een monnik zijn gebeden opzegt, zou hij ook de moestuin moeten wieden. Als je iets doet, doe dat dan met passie, met aandacht, met toewijding. Of doe het niet.

Deze idee, deze richtlijn van Benedictus, is helaas niet in het boek terechtgekomen. Volgens de uitgever was het maximum aantal bladzijden bereikt. Van Benedictus heb ik wel een aantal andere ideeën opgenomen – inderdaad, uit diezelfde Regel, in de hoop dat lezers gefascineerd raken door Benedictus. Ik ben trouwens benieuwd of we nog iets van Benedictus gaan merken de komende maanden. Als beschermheilige van Europa zou hij de Brexit-onderhandelingen tot een succes voor Europa kunnen maken!

Goede ideeën inspireren om aan een mooiere wereld te werken. Al langer speelde ik met de gedachte om een boek te schrijven waarin ik grote denkers aan het woord laat over actuele thema’s, zoals mode, verschillen, verantwoordelijkheid. Nu heb ik daar met de uitgever nog wel een robbertje over gevochten. Want wat zijn ‘denkers’? Wat zijn ‘grote denkers’? En wat zijn ‘dingen’, laat staan ‘grote dingen’? Aanvankelijk hanteerde ik de werktitel ‘Grote denkers over kleine dingen’. Daarvoor dacht ik aan ‘Kleine denkers over grote dingen’. Weer daarvóór dacht ik aan ‘Klein en groot denken over dingen.’ Nog verder terug in de tijd kon ik zelf nog niet zo goed denken…

Schrijven is een vorm van ordenen. Een manier om de werkelijkheid in woorden te vangen. Schrijven is herzien. Schrijven is denken. Jezelf tot de orde roepen. Bijstellen. Schrappen. Even gaan verzitten [3]. Durven verdwalen. Want wie durft te verdwalen, vindt nieuwe wegen, aldus nummer 126 uit het boek. Is getekend, Erasmus van Rotterdam. En zoals we hier in Gouda zeggen: Erasmus van Gouda. Schrijven is een pijnlijk en leerzaam proces, dat wel. Ik vraag mij eerlijk gezegd ook wel een beetje af waarom ik aan een tweede boek (over Augustinus) begonnen ben. Durf te denken.

Grote denkers hebben op hun manier nagedacht over de grote dingen van het leven. De thema’s waar wij nu mee bezig zijn en die in de media aan de orde komen, zijn niet nieuw. Er is niets nieuws onder de zon, alles is al eens overdacht. Waarom doen we dan telkens alsof wíj het wiel uitvinden?

Het is een brede waaier aan denkers die ik aan het woord laat. Dwars door de tijd en allerlei tradities heen. Het zijn denkers uit het verleden. Daar heb ik bewust voor gekozen. Postuum kunnen we denkers vaak beter duiden. Er zijn ook allerlei mensen die vandaag de dag allerlei interessante dingen roepen, maar wat is de houdbaarheid ervan? Vandaag een tweet in hoofdletters, morgen vergeten. In de krant van vandaag wordt morgen de vis verpakt. Het is enkel ijdelheid. En toch, daarom: durf te denken.

Denken vraagt inspanning. Op een of andere manier gaan we dat in onze tijd uit de weg. Alsof grote vragen lastig zijn. Waar leven we voor? Hoe verhoud ik mij tot onze planeet? Welk verschil kan ik maken in deze wereld? Maar ook kleiner: wat trek ik vandaag voor kleding aan? Wat zal ik op het kaartje aan een zieke vriend schrijven? Waar niet gedacht wordt, wordt niet geleefd. Waar mensen niet gestimuleerd worden na te denken, worden ze van hun mens-zijn ontvreemd. Een nadenkende werknemer, partner of dochter is dus goud waard!

Het is belangrijk om ook in Gouda het vuur van de traditie brandend te houden. U zult aanstonds horen hoe een filosoof, predikant en wethouder daarmee omgaan. Eerlijk gezegd ben ik wel benieuwd welke rol ‘denken’ speelt in hun beroepspraktijk.

Barack Obama vertelde eens over een kleine campagnebijeenkomst. Hij was vermoeid en had er eigenlijk geen zin in. Halverwege de bijeenkomst werd hij onverwacht aangemoedigd door een oude, kleine dame, achterin de zaal. Ze spoorde hem aan om door te gaan met de campagne voor het presidentschap. Je kunt het. Doe het! In haar aanmoediging richting Obama kreeg ze het publiek in de zaal mee. Obama vertelde later dat hij daardoor weer zin kreeg in de campagne. One voice can change a room. Door die ene stem ging ik er weer in geloven. Door haar stem te verheffen en mij een goed idee aan te reiken, veranderde ze de wereld.

‘And if one voice can change a room, then it can change a city, and if it can change a city, it can change a state, and if it change a state, it can change a nation, and if it can change a nation, it can change the world. Your voice can change the world.’ [4]

In het boek laat ik grote denkers aan het woord over grote dingen. Ik hoop dat u erachter komt dat het lezen en herlezen van deze citaten leerzaam is. En dat de citaten van de grote denkers alles in zich hebben om  u op andere gedachten te brengen. Ik daag u uit om te onderzoeken of de ideeën die ik in het boek verzameld heb, kracht hebben. Een disclaimer: de meeste ideeën zijn niet vrijblijvend!

Filosofie is niet uitsluitend bedoeld voor universitair geschoolde witte, boze mannen die zich verlustigen in Hannah Arendt. Misschien ook. Augustinus, ik zeg er maar bij: ik ben het niet altijd met hem eens, zei over filosoferen:

‘Filosoferen is iets heel moeilijks, dat maar aan weinigen is gegeven.’ [5]

Dames en heren. Filosofie is voor beginners. Goede filosofie brengt u op andere gedachten. Het stelt de vraag achter de vraag. Het moedigt u aan om te denken.

Ik sluit af met een citaat van Victor Hugo:

‘Er is maar één ding sterker dan alle legers van de wereld, en dat is een idee waarvoor de tijd rijp is.’ [6]

Durf te denken!

[1] Keynote Hans Alderliesten t.g.v. presentatie ‘Grote denkers over grote dingen’, Agnietenkapel, Gouda, 1 oktober 2018.

[2] Regel van Benedictus, 31:10: ‘Alle gerei en bezit van het klooster moet hij [= kellenaar/econoom van het klooster] beschouwen als vaatwerk dat aan de altaardienst gewijd is.’

[3] Citaat van Carel ter Linden. Bron: Trouw, zaterdag 29 september 2018.

[4] Barack Obama, 4 november 2012, Des Moines, Iowa, USA

[5] De Stad van God, X-27

[6] Grote denkers over grote dingen, nr. 21